سیاست بازی زنان حرمسرای قاجار + عکس

در این مقاله گوشه ای از فعالیت های زنان حرمسرا در عصر قاجار شرح داده شده و همچنین مناسبات و تعاملات ایشان در تاثیرگذاری روی تصمیمات شاه، بررسی شده است.

  1. ۲ ماه،۲ هفته قبل
  2. ۰
نقش زنان حرمسرای قاجار در سیاست های عصر ناصری
به گزارش نوداد (سکوی اجتماعی خبر)

با بررسی ریشهٔ لغوی و برداشت محققان ایرانی و خارجی چنین استنباط می شود که حرمسرا مکانی لاینفک از دربار پادشاهان بوده که محل زندگی زنان و فرزندان و خواجگان و سایر خدمهٔ مخصوص بوده که با داشتن حرمت و قداست خاص خود ورود به آن برای مردانی غیر از خود شاه و صاحبخانه حرام و عملی نابخشودنی بود و مجازات سنگین و حتی مرگ را به دنبال داشت.بدون شک مهم ترین دلیل تشکیل حرمسرا از سوی پادشاهان در تاریخ ایران اثبات شکوه و عظمت پادشاهی بود و از سوی دیگر میل مردان به تعدد زوجات و ازدیاد فرزندان خود به خود نظام چندزنی را توجیه می کرد. دورهٔ قاجار به علت داشتن حرمسراهای پر عرض و طول از شهرت بسزایی در تاریخ برخوردار بود و این مهم حتی از چشم آغامحمدخان با وجود داشتن مشکلات جسمی نیز نادیده نمانده بود اما آنچه باعث این شهرت شده در دو دوره فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه کاملاً عینیت می یابد، به گونه ای که حرمسرا صورت یک شهر را پیدا کرده بود با زنانی از قوم و قبیله های متفاوت که هر کدام بنا بر استعداد خود عهده دار مشغله ای بودند. برای بررسی نقش زن در سیاست عهد ناصری ابتدا به دنبال پاسخ به این سئوال رفتیم: نگاه جامعه به زن عهد ناصری چگونه بود؟ طبق اسناد در عهد ناصری زنان با محدودیت های بسیاری در زمینه های سیاسی و اجتماعی مواجه بودند. نظام حکومتی و عرف جامعه با درون مایه مذهبی چنان مردسالاری را تقویت می کرد که در تمام سطوح اجتماعی جز حضور مردان را شاهد نیستیم. پیش داوری هایی که در جامعه ایران در مورد زنان بود منجر به تبعیض جنسیتی در این امر شده بود، بطوری که مردان از صدر تا ذیل حکومت را در اختیار داشتند و امور لشکری و کشوری را اداره می کردند. ناگفته نماند که چنین نگاهی به زنان اصلی پذیرفته شده از سوی خود زنان نیز بود و به عقیدهٔ آلبر کامو چون فشاری در کار نمی دیدند اعتراضی هم در کار نبود. این طرز تفکر موجب شده بود که زندگی زن صرفاً به رسیدگی به شوهر و فرزندانش خلاصه شود تا آنجا که زن کم کم به انزوا کشیده شده و خود را فراموش می کرد. این امر به گونه ای بود که چارچوب زندگی زن ایرانی و رفتار هایش توسط فرهنگ مردسالار مشخص شده بود، بنابراین خارج از این قاعده عمل کردن واکنش جامعه را به دنبال داشت.این مسأله تنها شامل حال زنان عادی جامعه نبود چه بسا که زنان دربار نیز از این امر مستثنی نبودند، به گونه ای که جریان مسافرت زنان سوگلی شاه به فرنگ با بلوای عمومی مواجه شد. به همان سان که فرزندان دختر در جامعه هیچ ارج و قربی نداشتند و چه بداقبال پدری بود که نوزادش دختر بود، به عکس چه برخوردار پدری که صاحب پسر می شد، در بین فرزندان ذکور و اناث سلطنتی نیز این تفاوت ملاحظه می شد. تمام امور مربوط به زندگانی زن در جامعه قاجار توسط مردش تعیین می شد و زنان در هیچ موردی صاحب اختیار نبودند. این امر در مورد زنان درباری نیز صادق بود به گونه ای که اگر آزادی های نسبی در مورد مهمانی و تفریح داشتند در معیت کامل خواجگان و با حفظ و حصان کامل صورت می گرفت.تقویت و بسط این تفکر که زنان موجوداتی عاجز و ضعیف تلقی می شوند باعث شده بود که زنان هرگز نتوانند شخصیت اجتماعی و انسانی خود را چنان که باید نشان دهند. به جرأت می توان ادعا کرد که مهم ترین دلیل این کار نشأت گرفته از بی سوادی و ناآگاهی مردان و علی الخصوص زنان جامعه بود. این ادعای ما از آنجاست که با نغمه های آزادی و بیداری که در قالب موج های ملایمی از غرب در حال سرازیر شدن به تمام دنیا بود، زن قاجاری در آستانه تحول فکری قرار گرفت. ورود اروپاییان که از مدت ها پیش از دوره صفویه آغاز شده بود این بار با سرعتی زیادتر و با یک فرق اساسی ورود زنان اروپایی در قالب همسران سفرا، جهانگردان، طبیبان و... صورت گرفت و بالتبع دربار نقطهٔ تلاقی و ملاقات زنان بود. گزارشات و اسناد به جای مانده همه حاکی از این است که زنان کمی به حقوق خود آشنا شده بودند و بعد از مدت ها سرکوب احساساتشان سهم خود را از زندگی طلب می کردند. گرچه عمر حکومت ناصری به ایجاد تغییرات اساسی در وضعیت زن در جامعه قد نداد و تنها چند زن باسواد و تحصیلکرده با تعمق در زندگی خود فرصت اعتراض پیدا کردند اما فریاد زن متعرض به وضع موجود به انقلاب مشروطه رسید و بذرهایی که در دوره قبل پاشیده شده بود در مشروطه به ثمر نشست. بنابراین زنان در جامعه قاجار نتوانستند به عنوان نیروهای اثرگذار و تعیین کننده مطرح باشند و زنان دربار با وجود مرتبه اجتماعی بالا دارای جایگاه ویژه ای نگردیدند و تنها به علت وابستگی به کانون قدرت گاه امتیازاتی را کسب می کردند و از لحاظ معیشتی و برخورداری از امکانات رفاهی با زنان دیگر تفاوت داشتند. نتیجه اینکه نگاه جامعه به زنان عادی و زنان درباری کاملاً یکسان بود و تفویض نقش سیاسی به زنان با محرومیت باور عمومی روبرو بود و علاوه بر آن داشتن مسئولیت اجتماعی هم برایشان نامعقول و تعجب آور محسوب می شد. مهد علیا مادر ناصرالدین شاه در سایهٔ نبوغ و جسارتش از مدت ها پیش از سلطنت پسرش، در دوره محمدشاه دایره نفوذ خود را در سیاست آغاز نمود و به مدت چهل روز بعد از مرگ محمدشاه تا روی کار آمدن ناصرالدین شاه بلامنازع حکمرانی کرد. اسناد به جای مانده از این دوران خبر از فرامین شاهوار و جسور این زن دارد. ایجاد مهرهایی برای اجرای فرامین، تعیین وزیر مخصوص برای خود، آرام کردن یاغیان و گردنکشان، عزل صدراعظم سابق، مذاکره با سفرای خارجی، ارسال حکام برای نظارت بر امنیت سرحدات و روی کار آوردن ناصرالدین شاه از جمله اقدامات اساسی مهد علیا در این فاصلهٔ چهل روز بود. نقشهٔ نافرجام کور کردن عباس میرزا ملک آرا برادر ناتنی ناصرالدین شاه از همسر محبوب محمدشاه، درگیری با امیرکبیر و سرانجام توطئه قتل او و روی کار آوردن عامل سرسپرده انگلیس میرزا آقاخان نوری به مقام صدارت اعظمی و.... از دیگر اقدامات اساسی مهد علیا در عرصه سیاست بود.یکی از اقدامات مشترک زنان سوگلی و بانفوذ شاه بعد از محکم کردن جای پای خود در عرصه سیاست، وارد کردن خویشان و اقوامشان در کار ها و مشاغل دولتی بود؛ از همه مهمتر آرزوی هر زنی در حرمسرا به دنیا آوردن فرزند پسر بود تا به این وسیله در کنار بالا بردن ارج و قرب خود زمینه های جانشینی آن ها را در آینده فراهم نمایند. نمونه بارز آن جیران فروغ السلطنه بود که با وجود داشتن مرتبهٔ اجتماعی پایین و خیل مخالفان داخلی و خارجی فرزندان خود را به ولایتعهدی رساند.رأی زنان در مزاج شاه به حدی اثرگذار بود که حتی صدراعظم و رجال سیاسی نیز در خیلی از مواقع چاره ای جز متوسل شدن به آن ها نداشتند؛ این نفوذ به حدی بود که محل زندگی این زنان به عنوان مکان بست، ملجأ و مأمن کسانی بود که مرتکب خلافی شده و یا مورد سوءظن قرار گرفته بودند. فرمان زنان سوگلی در مواردی موجب سقوط رجال طراز اول سیاسی و حتی صدراعظم نیز می گردید، به گونه ای که تیر خشم انیس الدوله از ادامهٔ سفر به اروپا به جانب میرزا حسین خان سپهسالار اسباب سقوط او را فراهم نمود. ملاقات با زنان کشورهای خارجی، رد و بدل کردن نامه، هدایا، نشان ها و... از نشانه های اعتبار این زنان بود. از سوی دیگر داشتن موقوفات منتسب به زنان سوگلی نشان از گستردگی شیوه عملکرد این زنان دارد. اما میزان نفوذ زنان آنجا تبلور می یابد که امینه اقدس سوگلی نابینای شاه تا آخر عمر مأمور نگهداری گنجینه و خزانه سلطنتی می گردد و اوج این تأثیر با حضور فاطمه باغبان باشی جزء آخرین سوگلی ها با عرض جسارت های شاهوار تکمیل می شود یعنی همان زنی که نام خود را در ردیف یکی از مظنونین قتل ناصرالدین شاه در منابع حک کرده. اما بررسی عملکرد این زنان و مهم تر از همه نگاه جامعه به زن آن روز نشان می دهد که قدرت نمایی زنان درباری موقتی و مصلحت جویانه بود. قدرت این زنان در عرصهٔ سیاست برگرفته از میزان ارتباط و نسبت با پادشاه بود به همان نسبت که با از بین رفتن عامل قدرت این زنان نیز از عرصه سیاست کاملاً کنار زده می شدند. زنان در این دوره سازمانی را ایجاد نکرده بودند و هرگز به طور مستقل از رأس قدرت نتوانستند ظاهر شوند. آنان دارای الگو و مدیریت تعریف شده ای نبودند؛ اگر جدال سرسختانه مهد علیا و امیرکبیر در تاریخ شهرت یافته و یا مهد علیا در صدد کور کردن و قتل عباس میرزا ملک آرا کمر همت را بسته یقین در پی نفع شخصی بوده و چه بسا اکثر این حرکت ها در قالب توطئه و دسیسه چینی بوده و یا عایدات و کسب منافع. به گونه ای که حضور زنان در سیاست شکل محوری نداشت و هدایت کنندهٔ جریان های سیاسی نبود و فعالیت آنان در عرصه سیاست محدود به استفاده از نفوذ بر خود شاه بود.بنابراین مشارکت زنان در جنبش های اجتماعی بعدی تابعی از تغییرات در ساخت اجتماعی و سیاسی جامعهٔ سنتی ایرانیان به شمار می آمد. حرکت سیاسی زنان در دوره پیش از مشروطه منحصراً تحت تأثیر علمای دینی و پاسداشت ارزش های مذهبی بود و به هیچ روی نمی توان حضور سیاسی و اجتماعی زنان در این دوره را به اندیشه های غیر ملی و غیر دینی نسبت داد. چنانکه در جنبش تنباکو اکثراً زنان دهقان زاده گوش به فرمان مجتهد وقت در مسیر مبارزه قرار گرفتند و نقشی تعیین کننده نداشتند و حرکت آنان تنها به مبارزه سرعت داد.

نویسنده: دکتر شهین رادمهر




همرسانی نوشتار: